باژێـرێ زاخــۆ

باژێرێ زاخۆ دكه‌ڤیته‌ باشوورێ كوردستانێ و باكوورێ ده‌وله‌تا عێراقا فیدرال و لگه‌ل هه‌ردوو وه‌لاتێن توركیا و سوریا، زاخۆ باژێره‌كێ سنورییه‌ و ب (خالا ئیبراهیم خه‌لیل) لگه‌ل ده‌وله‌تا توركیا دهێته‌ گرێدان. باژێرێ زاخۆ لسه‌ر ده‌شته‌كێ هاتیه‌ ئاڤاكرن، كو بناڤێ (ده‌شتا سندیان) دهێته‌ نیاسین، ڕووبارێ خابوورێ باژێرى دابه‌شى دوو پشكان دكه‌ت و هه‌ردوو زنجیرێن چیایێن جودى و بێخێرى دكه‌ڤنه‌ باكوور و ڕۆژئاڤایێ باژێرى. ژلایێ كارگێریڤه‌، باژێرێ زاخۆ قه‌زایه‌كه‌ سه‌ر ب پارێزگه‌ها دهۆكێ و هه‌رسێ ناحیێن رزگارى، ده‌ركار و باتیفا بخوه‌ڤه‌ دگریت، ژمارا ئاكنجیێن باژێرێ زاخۆ نێزیكی (260) هزاران ئاكنجیانه‌. ژلایێ جڤاكيڤه‌، ئاكنجیێن باژێرێ زاخۆ ژ نه‌ته‌ویێن كورد، ئه‌رمه‌ن و كلدانان پێكدهێت. د زاخۆ دا ئاكنجیێن باژێرى مۆسلمان، مه‌سیحى و ئێزدى ب ئازادانه‌ ڕێوره‌سمێن خۆ یێن ئایینى برێڤه‌ دبه‌ن، دهێته‌ زانین هه‌ر د كه‌ڤندا جوهى ژى ل ئه‌ڤى باژێرى هه‌بوون. زاخۆ ئێك ژ باژێرێن كه‌ڤنێن كوردستانێیه‌، ژلایێ مێژوویى و شینوارانڤه‌ هژماره‌كا شوینوارێن گرنگێن مێژوویى لێ هه‌نه‌، مینا (پرا ده‌لال) ل مه‌لبه‌ندێ قه‌زایێ و كه‌لهێن ئه‌رمشت و شابانیێ و گه‌له‌كێن دى، ئه‌ڤ باژێره‌ ل سالا (401 ب.ز) ێ بوویه‌ مه‌یدانا شه‌ره‌كێ مه‌زن دناڤبه‌را سه‌ركرده‌یێ یۆنانى (زه‌ینه‌فوون) و ملله‌تێ كاردوخیدا و ل سالا (18)ێ مشه‌ختى زاخۆ وه‌كى پشكه‌ك ژ ( هه‌رێما جه‌زیره‌) ژلایێ عه‌ره‌بێن مۆسلمانڤه‌ هاتیيه‌ گرتن، ل سه‌رده‌مێ ئیسلامێدا ئه‌ڤ باژێره‌ بناڤێ (الحسینیه‌)دهاته‌ نیاسین و چه‌ندین جاران ناڤێ وێ د ژیده‌رێن مێژوویدا دووباره‌ بوویه‌. پشتى دامه‌زراندنا میرگه‌ها به‌هدینان هه‌تا ژ ناڤچوونا وێ ل سالا (1843ز) زاخۆ بوویه‌ ئێك ژ باژێرێن سه‌ر ب ئه‌ڤێ میرگه‌هێڤه‌ و ل ڤى سه‌رده‌مى گرنگیا زاخۆ زێده‌تر دبیت، چونكى ئه‌ڤ باژێره‌ دكه‌ڤیته‌ سه‌ر سێریانا دناڤبه‌را میرگه‌هێن به‌هدینان، بۆتان و هه‌كارى دا. ل سالێن (1516ـ1918ز) زاخۆ پشكه‌ك ژ ئیمبراتۆریا ئوسمانى بوو، دیسان پشتى دامه‌زراندنا ده‌وله‌تا ئێراقێ ل سالا (1921ز) ێ زاخۆ بوویه‌ باژێره‌كێ سه‌ر ب موته‌سه‌رفیا (مویسل)ڤه‌، هه‌تا سالا (1969ز) ێ بوویه‌ قه‌زایه‌ك سه‌ر ب پارێزگه‌ها دهۆكێ. ژ لایێ گوزاریڤه‌، زاخۆ یا ناڤداره‌ ب گه‌له‌ك هاڤینگه‌هێن خۆش و دلڤه‌كه‌ر مینا: شه‌رانش، شیناڤا، بانك و كه‌شان...هتد. ژ كه‌ ڤندا زاخۆ مه‌لبه‌ندێ شوڕه‌ش و ئازادیخوازیێ بوویه‌، خه‌لكێ ده‌ڤه‌را زاخۆ پشكداریه‌كا به‌رچاڤ د شوڕه‌شێن كوردستانێدا كرییه‌ و د ئه‌ڤێ قه‌ناغێدا دامه‌زراندنا زانكۆیا زاخۆ هانده‌ره‌كێ دییه‌، كو خه‌باتا زانست و زانین و ره‌وشه‌نبیریێ مل ب ملێ خه‌باتا ئازادیخوازیدا بۆ بلندكرنا ڕه‌وشا زانستى، ره‌وشنبیرى، كه‌لتورى ل ده‌ڤه‌رێ جهێ خۆ بگریت

دیرۆك

خه‌لكێ یۆنانستانا كه‌ڤناره‌ باژێرێ زاخۆ ناسكرینه‌، ل سالا (1844ز) گه‌رۆكه‌ك بناڤێ (ویلیه‌م فرانسیس ئاینسورس) دبێژیت: ئه‌و زاخۆ یا نها ئه‌ز دبینم، هه‌تا ڕاده‌یه‌كێ مه‌زن مینا هه‌مان شرۆڤه‌كرنا (زه‌ینه‌فۆن)ى یه‌، ئه‌وا بۆ باژێرێ زاخۆ كریى. شینوارناسه‌كا بریتانى یا بناڤوده‌نگ بناڤێ (گێرترۆد بێل) د ئه‌وێ باوه‌رێدایه‌، كو باژێرێ زاخۆ هه‌مان ئه‌و باژێرێ كه‌ڤناره‌ ئه‌وێ بناڤێ (حسێنییه‌)، ئاماژه‌ ب ئه‌وێ چه‌ندێ ژى دده‌ت، كو ئاینێ (كریستیانى) بۆ جارا ئێكێ ل ده‌ڤه‌رێ ب ڕێكا ڕه‌به‌نێ دومینیكى ئه‌وێ بناڤێ (پۆل دۆ سۆلدینى) به‌لاڤبوویه‌، ئه‌وێ ل سالا (1779ز) ل ده‌ڤه‌را زاخۆ هاتییه‌ ڤه‌شارتن و گۆرێ وى هه‌تا سالێن (1950ز) مینا مه‌زارگه‌هه‌كێ بوو .



زانیاریێن گرنگ

زاخۆ باژێره‌كێ سنورییه‌ دكه‌ڤیته‌ دناڤبه‌را وه‌لاتێن ئیراق و توركیا دا، كومه‌لگه‌هه‌كا مه‌زن یا سنورى ل ناحیا (ئیبراهیم خه‌لیل) ئه‌وا دكه‌ڤیته‌ باشۆرێ باژێرى زاخۆ هاتییه‌ ئاڤاكرن. هه‌روه‌سا جهێ باژێرى جهه‌كێ ستراتیژییه‌ و كار لێ په‌یدادبیت، له‌ورا كاركه‌ر ژ ناوچه‌یێن ئیراق، سووریا و توركیایێ دهێنه‌ ئه‌ڤى باژێرى. ئاكنجیێن باژێرێ زاخۆ نێزیكى (190000) هزار ئاكنجیانه‌، د ئه‌ڤى باژێریدا بزاڤا ئابۆرى و بازرگانى ب ئاوایه‌كێ خۆرت دهێته‌ ڤه‌دیتن، ژبه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ هاتن و چوون و ڤه‌گۆهاستن ب به‌رده‌وامى د ناڤ باژێریدا هه‌یه‌. باژێرێ زاخۆ مینا سه‌نته‌ره‌كێ ئابۆرییه‌ و نه‌ بتنێ بۆ ئابۆرییا هه‌رێما كوردستانێ گرنگه‌، به‌لكو بۆ باژێرێن دى یێن ناڤه‌ندى و باشۆرێ ئیراقێ گرنگى و تایبه‌تمه‌ندیا خۆ هه‌یه‌. دیرۆكناسێ ئیتالى ئه‌وێ ب ناڤێ (جوزێپێ كامپانییل) ل سالا (1818ز)، باژێرێ زاخۆ ب سه‌نته‌ره‌كێ گرنگ یێ ئابۆرى بناڤكر و دیاركر، كو زاخۆ ب گویزا، برنجى، زه‌یتێ، كونجى، نیسكان و گه‌له‌ك جورێن دیتر یێن فێقى بناڤوده‌نگه‌. باژێرێ زاخۆ نێزیكى (20) كیلۆمه‌تران ژ باژێرێ (سلۆپى) دویره‌، ژبه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ بارهه‌لگرێن وه‌لاتێ تۆركیا دكارن كه‌ل و په‌لێن باش ده‌ربازى هه‌رێما كوردستانێ بكه‌ن. ژلایه‌كێ دیترڤه‌ بازرگانیا دگه‌ل وه‌لاتێ تۆركیا د ئه‌ڤى ده‌میدا پێكهاته‌كێ سه‌ره‌كییه‌ بۆ ئابۆرییا هه‌رێما كوردستانێ. سه‌باره‌ت ده‌رئێخستنا نه‌فتێ ل باژێرێ زاخۆ بۆ سالا (2005ز) ڤه‌دگه‌ریت. باژێرێ زاخۆ ب (پڕا ده‌لال) یا كه‌ڤناره‌ ئه‌وا دكه‌ڤیته‌ لسه‌ر ڕویبارێ (خابۆر)ى تایبه‌تمه‌ندى و ب بناڤوده‌نگییه‌ك دیتر ل خۆ زێده‌كرییه‌. هه‌روه‌سا پاركه‌كا گه‌شتیارى ب ناڤێ (هه‌پى پارك) و گه‌له‌ك جهێن دیتر یێن گه‌شتیارى ل زاخۆ هه‌نه‌ و ئه‌ڤ جهێن گه‌شتیارى وه‌ها دكه‌ن، كو گه‌شتیار ده‌مێن خۆش ل باژێرێ زاخۆ ببورینن


گرنگترین جهێن گه‌شتیارى

گه‌لیێ شه‌رانش

جهه‌كێ گه‌شتیارى یێ خۆشه‌ و نێزیكى (20) كیلۆمه‌تران ژ باژێرێ زاخۆ دویره‌

زانیاریێن زێدەتر

شكه‌فتا باهرى

نێزیكى (35) كیلۆمه‌تران ژ باژێرێ زاخۆ دویره‌ و دكه‌ڤیته‌ ڕۆژهه‌لاتێ باژێرێ زاخۆ و (5) كیلۆمه‌تران ژ (گه‌لیێ شه‌رانش) دویره‌. شكه‌فته‌كا مه‌زنه‌ و گه‌شتیار ب ئاسانى دكارن بگه‌هن ناڤا شكه‌فتێ، هه‌روه‌سا گه‌شتیار دكارن سه‌ره‌دانا (قه‌سرۆك)ێ و ده‌شتا (تكێ) بكه‌ن. گه‌شتیار دخوازن ل وه‌رزێ بوهارێ سه‌ره‌دانا ئه‌ڤان جهان بكه‌ن .

زانیاریێن زێدەتر

هاڤینگه‌ها كه‌شانێ

ئێكه‌ ژ جوانترین هاڤینگه‌هان، نێزیكى (30) كیلۆمه‌تران ژ باژێرێ زاخۆ دویره‌ و ل نێزیكى سنورێ توركیا یه‌، ل هاڤینگه‌ها كه‌شانێ دیمه‌نێن جوان وه‌ك گه‌لیێن كه‌سك، چه‌م و كانى و دارێن گویزا خویا دبن، پلا گه‌رماتییێ ل وه‌رزێ هاڤینێ ژ (25) ده‌رباز نابیت و دهێته‌ چاڤه‌رێكرن كو خوارنگه‌ه، ئوتێل و موتێل لێ بهێنه‌ ئاڤاكرن.

زانیاریێن زێدەتر